Τι είναι οι προσεγγίσεις στην ψυχοθεραπεία;

Στην ψυχοθεραπεία υπάρχουν διάφορες θεωρητικές προσεγγίσεις, δηλαδή διαφορετικοί τρόποι κατανόησης της δυσκολίας που φέρνει κάποιος και σχεδίασης της θεραπευτικής διαδικασίας. Κάθε προσέγγιση βασίζεται σε διαφορετικές επιστημονικές και φιλοσοφικές βάσεις, προτείνει διαφορετικές μεθόδους και χρησιμοποιεί διαφορετική γλώσσα και εργαλεία. Δεν υπάρχει μία «σωστή» προσέγγιση· κάθε μία μπορεί να προσφέρει χρήσιμα εργαλεία. Ανάλογα με το θεωρητικό υπόβαθρο και τις ανάγκες του κάθε ανθρώπου, μπορεί να επιλεγεί η κατάλληλη προσέγγιση ή ένας συνδυασμός προσεγγίσεων.

Τι είναι η συστημική προσέγγιση;

Ο όρος «συστημική» προέρχεται από τη λέξη «σύστημα». Με τον όρο «σύστημα» αναφερόμαστε σε ένα σύνολο στοιχείων/ατόμων που αλληλοσυνδέονται και αλληλοεπηρεάζονται. Το σύστημα ως σύνολο είναι πολλά περισσότερα από το απλό άθροισμα των μερών του. Μια αλλαγή σε κάποιο στοιχείο του συστήματος επιφέρει αλλαγές σε ολόκληρο το σύστημα.

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία βασίζεται στην ιδέα ότι οι σκέψεις, η δράση, οι πεποιθήσεις και οι αξίες κάθε ανθρώπου διαμορφώνονται στα πλαίσια των συστημάτων με τα οποία αλληλεπιδρά. Κατ’ επέκταση και οι δυσκολίες που αντιμετωπίζει ένας άνθρωπος δεν υπάρχουν μεμονωμένα, αλλά διαμορφώνονται μέσα στα πλαίσια αυτών των συστημάτων — είτε πρόκειται για την οικογένεια, το ζευγάρι, το σχολείο, την εργασία, είτε για τα ευρύτερα κοινωνικά και πολιτισμικά συστήματα.

Η συστημική θεραπεία δεν ακολουθεί ένα αυστηρό μοντέλο. Αντίθετα, ενσωματώνει ιδέες από διαφορετικές θεωρητικές σχολές και εξελίσσεται διαρκώς. Εστιάζει στην πολυπλοκότητα της ανθρώπινης εμπειρίας και αποφεύγει τις απλουστευτικές διαγνώσεις ή τις γενικεύσεις. Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος και κάθε θέμα αντιμετωπίζονται με σεβασμό στη μοναδικότητα τους και με διάθεση κατανόησης.

Ο συστημικός τρόπος σκέψης βασίζεται σε σύγχρονες επιστημονικές και φιλοσοφικές ιδέες, όπως ο κονστρουκτιβισμός και ο κοινωνικός κονστρουξιονισμός. Δεν ξεκινά από την υπόθεση ότι υπάρχει μια αντικειμενική αλήθεια για την ψυχική υγεία, ούτε εστιάζει σε ταμπέλες ή διαγνώσεις. Αντιθέτως, προτείνει τη διερεύνηση των σημασιών που δίνουμε στις εμπειρίες μας και την από κοινού αναζήτηση εναλλακτικών αφηγήσεων, που μπορεί να είναι πιο χρήσιμες και λειτουργικές.

Ο άνθρωπος δεν «είναι το πρόβλημα»· το πρόβλημα αναδύεται μέσα από σχέσεις, επικοινωνίες και καταστάσεις, και μπορεί να γίνει πιο κατανοητό όταν το εξετάσουμε μέσα από την ιστορία και το περιβάλλον του ατόμου. Το πώς ορίζουμε ένα «πρόβλημα», τι σημαίνει για εμάς αλλά και τι δυνατότητες βλέπουμε γύρω από αυτό, εξαρτάται από το πλαίσιο και τις αφηγήσεις που έχουμε υιοθετήσει στην πορεία της ζωής μας.

Στη συστημική θεραπεία δεν δίνονται έτοιμες απαντήσεις, αλλά δημιουργείται ένας χώρος για διάλογο, αναστοχασμό και κοινή αναζήτηση νοήματος. Αντί να στηρίζεται σε αυστηρές διαγνώσεις ή σε μία «σωστή» εξήγηση, η συστημική θεραπεία αναγνωρίζει ότι κάθε άνθρωπος κατασκευάζει τη δική του πραγματικότητα με βάση τις εμπειρίες του, τις σχέσεις του, τις αξίες του και τις συνθήκες της ζωής του. Σύμφωνα με τη συστημική σκέψη λοιπόν, οι «αλήθειες» μας δεν είναι αντικειμενικές, αλλά κατασκευασμένες μέσα από τη γλώσσα, την κουλτούρα και τις σχέσεις. Δεν υπάρχει μία σωστή ερμηνεία των πραγμάτων. Αυτό δίνει χώρο για πολλαπλές οπτικές, νέες αφηγήσεις και ουσιαστικό διάλογο.

Ο θεραπευτής δεν είναι ο ειδικός που έχει τις απαντήσεις, αλλά συνοδός που συνδημιουργεί, μαζί με τον/την θεραπευόμενο/η, νέες κατανοήσεις και δρόμους αλλαγής. Η δουλειά του θεραπευτή δεν είναι να «διορθώσει», αλλά να συμμετέχει ως συνομιλητής που βοηθά στην ανάδυση νέων τρόπων κατανόησης και αντιμετώπισης των δυσκολιών. Στόχος είναι να προκύψουν νέες ιδέες, εναλλακτικές δυνατότητες και μικρές ή μεγαλύτερες αλλαγές που να έχουν νόημα για τον ίδιο τον άνθρωπο ή το σύστημα στο οποίο ανήκει.

Ο συστημικός θεραπευτής δεν εργάζεται με βάση έτοιμες συνταγές, αλλά κάθε φορά συνδιαμορφώνει τη θεραπευτική διαδικασία με τους ανθρώπους που συμμετέχουν. Σε αυτό το πλαίσιο, αξιοποιούνται εργαλεία και τεχνικές που βοηθούν στην αλλαγή οπτικής γωνίας και στη δημιουργία διαλόγου με στόχο τη διάνοιξη επιλογών. Η προσέγγιση αυτή βλέπει τη θεραπεία ως μια ανθρώπινη, συνεργατική διαδικασία που στοχεύει στην ανακούφιση, στην ενθάρρυνση και στην ενίσχυση της προσωπικής σημασίας και δράσης. Επομένως, ο συστημικός θεραπευτής δεν λειτουργεί ως ειδικός που “ξέρει” τις απαντήσεις, αλλά ως συνομιλητής που συμβάλλει στην ανάδυση νέου νοήματος μέσα από τον διάλογο, μοναδικά λειτουργικού για κάθε έναν συνομιλητή. Ο θεραπευτής είναι ειδικός επί της διαδικασίας της συζήτησης· ειδικός για την εμπειρία του και για το τι είναι βοηθητικό ή θεραπευτικό είναι ο άνθρωπος. 

Γιατί εγώ επέλεξα τη συστημική προσέγγιση;

Η συστημική προσέγγιση ήταν για μένα ακριβώς αυτό που αναζητούσα. Ήθελα μια προσέγγιση που να αναγνωρίζει την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης εμπειρίας, χωρίς να τη στριμώχνει σε προκαθορισμένα σχήματα, όπως διαγνώσεις και ετικέτες. Η συστημική θεωρία μου προσφέρει την ελευθερία και τη δημιουργικότητα που χρειάζομαι — ως θεραπεύτρια, ως συνομιλήτρια και ως άνθρωπος. Είναι μια προσέγγιση που μου επιτρέπει να συναντώ τον άλλον ως ισότιμη συνομιλήτρια και όχι ως ειδικός που «ξέρει». Μου δίνει τον χώρο να ακούω, να διατηρώ μια στάση περιέργειας και να δουλεύω με σεβασμό προς την μοναδική ιστορία κάθε ανθρώπου. Και αυτό, κατά τη γνώμη και την εμπειρία μου, οδηγεί σε βαθύτερη κατανόηση και πιο ουσιαστική αλλαγή.